Starożytne Igrzyska Olimpijskie – garść historii

Igrzyska Olimpijskie zakorzeniły się w świadomości naszej cywilizacji jako najważniejsza impreza sportowa w historii. Co cztery lata sportowcy wszelkiej maści spotykają się w jednym miejscu, aby rywalizować o najwyższe honory i w duchu fair play pokazywać światu, kto jest najlepszy. A wszystko to dzięki antycznej tradycji, która sięga początków I tysiąclecia przed naszą erą i przekracza nawet same Igrzyska. Wszakże rywalizacja sportowa odbywała się nie tylko co cztery lata w Olimpii. Zapraszam na wycieczkę po historii Starożytnych Igrzysk!

Skromny początek i zasady

Pierwsze udokumentowane Igrzyska Olimpijskie w historii ludzkości rozpoczęły się w 776 r p.n.e. w Olimpii (stąd ich nazwa; tam też odbywały się prawie zawsze, z nielicznymi wyjątkami). Trwały łącznie dwa miesiące – z czego jednak zawody stanowiły tylko pięć dni. Reszta tego czasu przeznaczona była na podróż, dotarcie i zakwaterowanie zawodników z różnych stron hellenistycznego świata oraz na złożenie darów Zeusowi, patronowi Igrzysk.

Zawodnicy ci odpowiadali na „wezwanie” olimpijskie. Na dwa miesiące zawieszano wszelkie trwające wojny, ogłaszając „pokój boży”. Warto dodać, że było to realne zawieszenie broni. W świecie wypełnionym greckimi polis Igrzyska traktowano bowiem śmiertelnie poważnie i nikt nie wyobrażał sobie nawet, aby sprzeciwić się tej tradycji. Poza wojnami wstrzymywano również wykonywanie kar śmierci, a także zawieszano wszelkie procesy sądowe. Igrzyska były prawdziwym świętem nie tylko sportowym, ale także politycznym i religijnym.

Przed rozpoczęciem rywalizacji uczestnicy składali dwie przysięgi. Najpierw na Zeusa ślubowano, że nie będzie się oszukiwać na zawodach. Potem – że przez ostatnie 10 miesięcy dany zawodnik sumiennie ćwiczył wedle swoich najlepszych umiejętności i możliwości. Warto tu dodać, że złożenie przysięgi na Zeusa dla Starożytnych Greków miało większą moc, niż dzisiejsze przyrzekanie na Allaha czy Boga, toteż zawodnicy podchodzili do tego z ogromną powagą. Za złamanie przysięgi w jakikolwiek sposób groziła wieczysta hańba nie tylko dla zawodnika, ale i dla miasta, z którego pochodził. Później dodano do tego jeszcze obowiązek stawiania posągów Zeusa w ramach zadośćuczynienia.

W Igrzyskach Olimpijskich brać udział mogli wyłącznie wolni mężczyźni. Wolni oznacza tutaj nie stan matrymonialny, ale realny – niewolnicy nie mieli na Igrzyska nawet wstępu. Podobnie jak kobiety – za złamanie tego zakazu groziła bezwzględna kara śmierci. Rywalizacja Olimpijska była więc, w swojej pierwotnej formie, dostępna tylko i wyłącznie dla mężczyzn – zarówno jako uczestników, jak i widzów. Warto tu dodać, że sportowcy występowali nago, bez jakiegokolwiek stroju.
Pierwsze konkurencje

W jaki sposób rywalizowano na Igrzyskach? Z początku było bardzo skromnie – jedyną konkurencją był dromos – krótki bieg na dystansie jednego stadionu, czyli ok. 192m. Potem (po 13 kolejnych Igrzyskach Olimpijskich) dodano diaulos – bieg średni o dystansie dwóch stadionów, czyli ok. 385m. Igrzyska później wprowadzono też dolichos, czyli bieg długi, na dystans 24 stadionów – ok. 4624m…

Zostawmy jednak biegi w spokoju – warto było wspomnieć o nich tylko dlatego, że była to oryginalnie pierwsza dyscyplina olimpijska w historii ludzkości. Jak jeszcze rywalizowano w starożytności?

  • zapasy – pierwszy sport walki na Igrzyskach, który jednak bardziej przypominał dzisiejszy wrestling, niż zapasy. Dopuszczano atakowanie twarzy przeciwnika, szarpanie za nos, wyłamywanie palców czy podstawianie nogi. Wygrywał zawodnik, który powalił przeciwnika na ziemię trzy razy. Nie było podziałów na kategorie wagowe i wiekowe.
  • pentathlon, czyli pięciobój – kombinacja pięciu dyscyplin, czyli: rzut oszczepem, skok w dal, rzut dyskiem, bieg o dystansie jednego stadionu (dromos) oraz zapasy.
  • walka na pięści – wprowadzony na 23. Igrzyskach najbardziej krwawy sport na Olimpiadzie. To tej dyscyplinie zawdzięczamy klepnięcie w bark czy uniesienie palców ku górze, które oznacza poddanie się zawodnika.
  • wyścigi rydwanów – niezmiernie efektowny sport, zarezerwowany jednak tylko dla bogaczy (utrzymanie koni kosztowało majątek). Aby wprowadzić do konkurencji biedniejszych, dodano później wyścigi mułów i innych tańszych w utrzymaniu zwierząt.
  • pankration – połączenie walki na pięści z zapasami. Najkrwawsze i najbardziej brutalne zawody Olimpiady. Dopuszczone były wszystkie chwyty (m.in. wyłamywanie rąk, łamanie nosów, ataki nogą na twarz itd.). Zwycięstwo osiągało się wyłącznie przez poddanie przeciwnika.
  • hoplites – bieg w uzbrojeniu. Nieobecna dziś w ogóle dyscyplina, która kiedyś cieszyła się dużym zainteresowaniem. Z początku biegacze poruszali się w pełnym rynsztunku bojowym, jednak ostatecznie ograniczono go tylko do tarczy – zapewne ze względu na przemęczenie i liczne zgony podczas tych zawodów. Hoplites był najczęściej ostatnią dyscypliną Igrzysk.
  • zawody poetów i muzyków – coś zupełnie dziś niepraktykowanego – a szkoda. Na Igrzyskach swój czas mieli również artyści, rywalizując pięknem swojej sztuki. Dotyczyło to wierszopisarzy, bardów, trębaczy itd.

Warto na koniec dodać, że każde zawody obserwował jeden lub wielu sędziów i to do nich należała finalna decyzja o ich przebiegu.

Rysunek olimpijskich wyścigów rydwanów na starożytnej, greckiej wazie – prawdopodobnie przedstawiający Igrzyska Olimpijskie.

Zwycięzca bierze wszystko

Powyższego akapitu używa się również dzisiaj, ale do Starożytnych Igrzysk odnosi się on o wiele lepiej. Kiedyś nie było bowiem medali oraz nagród za drugie lub trzecie miejsce. Zwycięzca otrzymywał jedynie jedną nagrodę o małej wartości materialnej – wieniec gałązek z wawrzynu, czyli laur olimpijski. Czasami otrzymywano też nagrody rzeczowe i materialne, ale zawsze odbywało się to nieoficjalnie i poza głównym tokiem zawodów. Warto dodać, że wieniec ten utrzymał się w starożytnym świecie jak najbardziej prestiżowa z nagród – nosili go również (już niekoniecznie w naturalnej formie, ale jednak) cesarze rzymscy, na znak swojej pozycji i potęgi.

Nie o to jednak chodziło – liczyła się sława, rozgłos i honor spływający zarówno na człowieka, jak i na polis, które reprezentował. Zwycięzca otrzymywał na zawsze status „Olimpionika”, czyli osoby, która wygrała Igrzyska. W jego rodzinnym mieście stawiano mu pomniki oraz pisano wiersze o jego heroicznych dokonaniach. Gdy wracał z Olimpiady do swojego miasta, robiono dziurę w murze, przez którą zwycięzca uroczyście przechodził, witany przez rozentuzjazmowanych mieszkańców. Dziura w murze symbolizować miała to, że miasto jest stuprocentowo bezpieczne – mając w swoich szeregach tak dostojnego „Obrońcę”, obywatele nie mają się już czego bać.

Najbardziej znanym i utytułowanym „Olimpionikiem” jest Leonidas z Rodos. Nie chodzi tu jednak o Króla, który wsławił się bitwą pod Termopilami (tamten był ze Sparty), ale o zawodnika, który wygrał cztery kolejne olimpiady w biegu na dystansie jednego i dwóch stadionów, a także w biegu zbrojnym. Wielokrotni zwycięzcy Igrzysk nazywani byli triastes, a honory, które na nich spływały, równe były czci oddawanej mitycznym bohaterom i tytanom.
Wieniec laurowy z wawrzynu – o takie trofeum walczyli starożytni atleci świata hellenistycznego.

Obiekty Olimpijskie

Igrzyska Olimpijskie odbywały się na dwóch obiektach – stadionie i gimnazjonie. Czym były te konstrukcje i jak wyglądały?

Stadion – prostokątne pole otoczone ze wszystkich stron skarpami, na których zbierali się stojący widzowie. To tutaj, na pierwszych Igrzyskach odmierzono i ustandaryzowano długość bieżni. Nie była ona jednak eliptyczna, tak jak teraz – zawodnicy biegli po prostu od jej początku do końca i zawracali, jeżeli wymagała tego dyscyplina. Na stadionie znajdowała się również bieżnia oraz kanały doprowadzające zimną wodę dla widzów, jak i sportowców.

Gimnazjon i palestry – gimnazjon był miejscem do treningu, a także torem wyścigowym, na który mogło naraz trenować i rywalizować kilku sportowców. Palestra z kolei to otoczony kolumnami kompleks komnat dla zawodników. Mogli oni tu odpocząć, zrelaksować się, skorzystać z łaźni, a także psychicznie przygotować się do zawodów.

W Olimpii znajdowało się jeszcze wiele innych budynków, które służyły Igrzyskom i sportowcom. Warto wymienić tutaj struktury administracyjne oraz te służące obrzędom religijnym – nieodłącznym przecież każdym starożytnym zawodom sportowym.

Mapka przedstawiająca rozmieszczenie budynków w starożytnej Olimpii na bazie wykopalisk archeologicznych. Kliknij po większy rozmiar.

O ówczesnym sportowym świecie słów kilka

Igrzyska Olimpijskie były tylko jedną z wielu imprez sportowych, które odbywały się w starożytnym świecie. Miały one jednak faktycznie największy prestiż i to do nich przykładano największą wagę. Warto jednak wspomnieć o innych, mniej znanych imprezach.

Olimpiada była częścią Igrzysk panhelleńskich, czyli cyklu czterech różnych imprez odbywających się w dwu- lub czteroletnich interwałach czasowych. Były to:

  • Igrzyska nemejskie – wedle mitów rozpoczął je sam Herakles po okiełznaniu lwa nemejskiego (jednej ze swoich 12 prac). Odbywały się co dwa lata w Nemei, terenie dolinnym i sanktuarium w północno-wschodniej części Peloponezu. Główną rolę odgrywały tam konkurencje gimnastyczne, wyścigi konne i zawody gry na kitarze (odmiana liry). Zwycięzca otrzymywał wieniec z liści dzikiego selera.
  • Igrzyska pytyjskie – organizowane w Delfach (miejscu, gdzie rezydowała Wyrocznia) ku czci greckiego boga Apollina. Były drugimi co do ważności Igrzyskami w świecie hellenistycznym. Odbywały się co cztery lata, zachowując dwuletnie odstępy od Igrzysk Olimpijskich (czyli tak, jak dzisiejsze Zimowe Igrzyska Olimpijskie). Stawiano w nich na konkursy muzyczne, poetyckie i dramatyczne, które miały większe znaczenie, niż zawody sportowe. Zwycięzca otrzymywał wieniec laurowy tak, jak na Olimpiadzie.
  • Igrzyska istmijskie – organizowane ku czci Posejdona (greckiego boga morza) na Przesmyku Korynckim, obejmowały biegi, pięściarstwo, zapasy, wyścigi koni i rydwanów, a także zawody pływackie. Mężczyźni startujący w Igrzyskach podzieleni byli na grupy wiekowe. Zwycięzca otrzymywał wieniec z gałązek selera (podobnie, jak w Igrzyskach nemejskich).

Mapa przedstawiająca najważniejsze greckie polis do inwazji Persów w 490 roku p.n.e.

Schyłek Igrzysk

Igrzyska Olimpijskie odbywały się nieprzerwanie od 776 p.n.e. do roku 394 n.e., kiedy to chrześcijański cesarz rzymski Teodozjusz I zakazał wszelkich praktyk pogańskich w Starożytnym Rzymie. Tak jest, dobrze czytacie – Igrzyska są pogańskim wydarzeniem i kiedyś chrześcijańska władza aktywnie z nimi walczyła.

Historycy znaleźli dowody na to, że jeszcze kilka edycji Olimpiady odbyło się już po cesarskim dekrecie. Mimo wszystko jednak to nie Teodozjusz był główną przyczyną zakończenia rywalizacji olimpijskiej. Od pewnego czasu zainteresowanie nimi znacząco spadło – zarówno u sportowców, jak i widzów. Dodatkowo Olimpia zmagała się z katastrofami naturalnymi, które niekorzystnie wpływały na tamtejszą infrastrukturę. Szczególnie we znaki dawały się niszczycielskie trzęsienia ziemi.

A co było później? Cóż, kultura hellenistyczna przeżywała coraz większy rozkład. Swoje zrobiło tu chrześcijaństwo, barbarzyńcy (z Hunami na czele), a także coraz większe zamknięcie obywateli na szeroki świat i skupienie się na swoich, małych sprawach. Ostatecznym gwoździem do trumny był upadek Cesarstwa Rzymskiego i rozczłonkowanie kultury antycznej.

Na kolejne igrzyska musieliśmy czekać ponad 1500 lat. Niezwykła szkoda, że powrót do pięknego ducha sportu zajął ludzkości aż tyle. Z drugiej strony – zdecydowanie było warto. Patrząc na dzisiejszy prestiż Igrzysk Olimpijskich możemy możemy wiele zawdzięczać Starożytnym Grekom, bez których nie byłyby one możliwe.

Źródła:
G. Burenhult, Wielkie cywilizacje – społeczeństwo i kultura świata starożytnego, WD Debit
S. Koper, Tajemnice i sensacje świat starożytnego, Bellona
A. Krzemińska, L. Będkowski, Maraton: 2500 lat od wielkiej bitwy. Grecja i Grecy epoki klasycznej, czyli korzenie Europy, Polityka

Angielska Wikipedia – wiele haseł, a zwłaszcza:
http://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Olympic_Games (ogólne kompendium wiedzy o starożytnych Igrzyskach)
http://en.wikipedia.org/wiki/Panhellenic_Games (krótkie przedstawienie tematu Igrzysk Panhelleńskich)
http://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Olympia (bardzo dobry artykuł o ówczesnej Olimpii)

Zapisz się do newslettera!

Dołącz do osób, które regularnie otrzymują ostre i kontrowersyjne treści, które z racji charakteru bloga nie nadają się do publikacji.
Tomek Opublikowane przez:

Jestem Scrum Masterem w branży e-commerce i zarządzam projektami IT dla klientów. Spełniam się też jako handlowiec i front-end developer. Zbieram zegarki, jaram się technologią i nauką (fizyka, astronomia, biologia). Potrafię uwarzyć własne piwo, zrobić sesję zdjęciową i tworzyć muzykę. Prowadziłem kiedyś bloga lifestylowego. Potem przestałem, żeby zacząć zarabiać pieniądze. Spełniłem swój cel i wracam do pisania.